Μονεμβασιά: Παραμυθένια καστροπολιτεία

Θρύλοι, μύθοι και παραμύθια και αφόρητα κλισέ στροβιλίζονται γύρω της εδώ και αιώνες. «Τόση φασαρία για έναν βράχο;», θα σκεφτείς. Μα, όπως όλοι, θα υποκύψεις και θα υποκλιθείς. Και θα πεις κι «ευχαριστώ» γιατί «γνωρίζεις τι της οφείλεις» που έγραφε κι ο ποιητής. Είναι που σου κάνει τη χάρη… και κρατιέται ακόμη στη στεριά και δεν σαλπάρει!

Το πέτρινο καλτνερίμι ή «βόλτες» οδηγεί από την Κάτω στην Ανω Πόλη

Ο μπαρμπα-Μήτσος στηρίζεται στις επάλξεις να ξαποστάσει και πίσω του το φιδωτό καλντερίμι εξαφανίζεται μέσα στις «δρομικές». Είναι ένας από τους 8 κατοίκους του κάστρου, του μοναδικού, για την ακρίβεια, αδιάκοπα κατοικημένου κάστρου στην Ευρώπη, της Μονεμβασιάς. Αποκαλεί εαυτόν «μοναχογιό της Μονεμβάσιας» καθώς είναι ο μοναδικός γηγενής κάτοικος. Οι διηγήσεις του εντείνουν το ταξίδι στον χρόνο. Και αλλάζουν όσα ήξερες μέχρι τώρα για τη Μονεμβάσια.

Εκείνος δεν μιλά για ειδυλλιακά ηλιοβασιλέματα και παραμύθια με ιππότες και νεράιδες, δεν έχει να θυμάται από εδώ αξέχαστες διακοπές και ρομαντικά σαββατοκύριακα. Δεν αποκαλεί τη Μονεμβασιά «πέτρινο καράβι», «Γιβραλτάρ της Ανατολής», «μενεξεδένια καστροπολιτεία» ή «υπερνεφελές φρούριο». Μιλά για τον αέρα που σφυρίζει στα περάσματα όταν φθινοπωριάζει, για την αντάρα του ουρανού και τα αστροπελέκια που κάνουν τον βράχο να τρίζει τον χειμώνα.

Οι «δρομικές» στην είσοδο του κάστρου. Ευθεία οδηγεί στο σπίτι του Γιάννη Ρίτσου και δεξιά στο κεντρικό καλντερίμι

Για τους θρύλους που γεννήθηκαν πίσω από τις «δρομικές» (θόλοι) και τα άυλα πλάσματα που δονούν τον βράχο και σχηματίζουν σκιές. «Εγώ εδώ γεννήθηκα, εδώ έζησα όλη τη ζωή μου, εδώ θα πεθάνω» λέει. «Κι όλο το Τατόι να μου έδιναν τη Μονοβάσια μου δεν θα την άλλαζα! Για μένα το εξωτερικό είναι μετά τη γέφυρα!».

Θυμάται τα λόγια των ιστορικών και σου μιλά για τους Βυζαντινούς και τους Ενετούς, τα λόγια των παλιών που περιέγραφαν τις μέρες των Τούρκων αλλά και τα συναισθήματά του όταν το άγρυπνο βλέμμα των Γερμανών τον παραφυλούσε πίσω από τις στοές καθώς πετούσε κουραμάνες στα χωράφια «για να τις βρουν οι κακόμοιροι οι Μονεμβασιώτες να μην πεθάνουνε».

Η κεντρική πλατεία. Αριστερά το τζαμί, δεξιά ο ναός του Ελκόμενου Χριστού

---

Και παραδίδει ένα σύντομο μάθημα Ιστορίας, δείχνοντας κάθε σημείο μνήμης με ζωηράδα μικρού παιδιού και υγρά μάτια: τα σημάδια από τα βόλια που άφησαν οι επίδοξοι κατακτητές, τους βυζαντινούς ναούς, τα ενετικά οικόσημα στα αναστηλωμένα αρχοντικά, το τζαμί.


Η μοναδική έμβαση του κάστρου
Την είπαν πόλη-άγαλμα και πόλη-μουσείο. Μέγα λάθος. Ούτε προθήκες ούτε η ακινησία του μαρμάρου υπάρχουν εδώ. Η πέτρινη πολιτεία που γέννησε τον Ρίτσο ζει ακόμη σε ενεστώτα χρόνο. Ο Μονεμβασιώτης ποιητής παρομοίασε τον βράχο με πέτρινο καράβι, ο Στρατής Μυριβήλης με πελώριο πολεμικό κράνος, ο Νίκος Καζαντζάκης με θεριό που ενεδρεύει.

«Ενα φοβερό θηρίο ξαπλωμένο μέσα στο νερό» η Μονεμβασιά για τον Φώτη Κόντογλου

Θα συμφωνήσεις με όλους (πώς αλλιώς;) και φυσικά δεν θα τολμήσεις να ψάξεις για άλλες παρομοιώσεις. Για την ύπαρξη αυτού του εντυπωσιακού βράχου που ενέπνευσε μεγάλους συγγραφείς και ταπεινούς επισκέπτες ευθύνεται ένας σεισμός, εκείνος του 375 μ.Χ. που καταβύθισε πολλές αρχαίες λακωνικές πόλεις και απέκοψε το βράχο από την Πελοπόννησο.

Οι πρώτοι οικιστές του βράχου ήταν Λακεδαίμονες oι οποίοι ίδρυσαν, τον 6ο αιώνα, την Ανω Πόλη, που παρείχε ασφάλεια από τις επιδρομές των βαρβαρικών φύλων. Η θέση και η ιδιαιτερότητα της Μονεμβασιάς την κατέστησαν φυσικό οχυρό το οποίο δεν θα μπορούσε παρά να αποτελεί «μήλον της Εριδος» για τους κατακτητές. Ετσι, πέρασε συνεχείς περιόδους κατοχής κατά τις οποίες Φράγκοι, Ενετοί, Τούρκοι εναλλάσσονταν διαρκώς μεταξύ τους, αφήνοντας βεβαίως στο κάστρο και τα σημάδια τους, που παραμένουν ορατά μέχρι σήμερα.

Οι περισσότεροι την ξέρουν ως Μονεμβασιά, τα γεωγραφικά λεξικά την αναφέρουν ως Μονεμβασία και για τους ντόπιους είναι η Μονοβάσια ή Μονομπάσια.

Οι Ενετοί την έλεγαν Μαλβάζια ή Μαλβαζία, οι Φράγκοι Μαλβουαζί, οι Αραβες Μπενεφσέ, δηλαδή βιολέτα, και οι Τούρκοι Μενεξέ Καλεσί (Κάστρο των λουλουδιών). Η μοναδική είσοδος («μόνη έμβασις») που ευθύνεται για την εύστοχη ονομασία της είναι η γέφυρα που την ενώνει με την υπόλοιπη Πελοπόννησο και οδηγεί στην ισχυρή πύλη του κάστρου. Κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα αντικαθιστώντας την ανασυρόμενη του 6ου αιώνα με τους 14 θόλους.

Αυτή η μοναδική «έμβαση» κυριολεκτικά και συμβολικά, λειτούργησε και λειτουργεί για τη σύνδεση ή τον αποκλεισμό του κάστρου, ανάλογα με την ιστορική στιγμή ή… τη διάθεση των επισκεπτών. Δεν είναι η μοναδική αντίφαση: το χθες και το σήμερα, τα δεσμά και η ελευθερία, η ζωή και ο θάνατος, συγκρούονται αδιάκοπα στη Μονεμβασιά, αιώνες τώρα.


Στις δρομικές της Κάτω Πόλης

Τα καλοδιατηρημένα αρχοντικά είναι η μισή ομορφιά της Μονεμβασιάς

Η Κάτω Πόλη κτίστηκε γύρω στον 10ο αιώνα ως «προάστιο» μέσω του οποίου πραγματοποιούνταν οι εμπορικές συναλλαγές και οι θαλάσσιες μετακινήσεις. Τα τείχη που σώζονται ως τις μέρες μας περιέκλειαν την πόλη και έθεταν αυστηρά όρια για την επέκτασή της. Σήμερα μοιάζει να συγκρατούν τα σπίτια να μην κυλήσουν στη θάλασσα.

Η έλλειψη χώρου ανάγκασε τους κατοίκους της να επιστρατεύσουν ιδιαίτερες αρχιτεκτονικές τεχνικές και, έπειτα από αλλεπάλληλες μετατροπές στο πέρασμα των αιώνων, να δημιουργηθεί το φαντασμαγορικό οικιστικό σύνολο που αντικρίζουμε σήμερα. Οι αρχιτέκτονες Χάρις και Αλέξανδρος Καλλιγάς έχουν αναλάβει τις περισσότερες αναστηλώσεις.

Το μοναδικό άνοιγμα των τειχών προς τη θάλασσα ήταν το Πορτέλο μέσω του οποίου γινόταν η διακίνηση των εμπορευμάτων. Η θαλασσινή πύλη δεν δέχεται σήμερα εμπορεύματα, αποτελεί όμως την παραλία των καλοκαιρινών επισκεπτών, που λιάζονται στα βράχια και κολυμπούν στα βαθιά νερά του Μυρτώου πελάγους.

Το κεντρικό καλντερίμι, που σήμερα φέρει το όνομα του ποιητή Γιάννη Ρίτσου, αποτελούσε ανέκαθεν τον εμπορικό δρόμο της καστροπολιτείας, την Αγορά, με τα μαγαζιά, τα εργαστήρια, τα καπηλειά και τα κελάρια όπου φυλασσόταν η περίφημη Μαλβάζια- ο τοπικός οίνος που θεωρούνταν είδος πολυτελείας και εξαγόταν σε όλο τον κόσμο. Οι Βυζαντινοί την έλεγαν «Μέση Οδό», οι Ενετοί «Φώρο» και οι Τούρκοι «Παζάρι».

Περπατώντας κατά μήκος της και ακολουθώντας τα στενά καλντερίμια που την τέμνουν, αντικρίζεις εντυπωσιακά αρχοντικά, δρομικές (θόλους) και σημεία όπου αξίζει να σταθείς για λίγο. Μεταξύ αυτών είναι το σπίτι του Γιάννη Ρίτσου: ο ποιητής της Ρωμιοσύνης γεννήθηκε και μεγάλωσε στο κάστρο της Μονεμβασιάς, ενώ το εξοχικό της οικογένειας βρισκόταν στο γειτονικό χωριό Βελιές και σήμερα έχει μετατραπεί σε αγροτουριστικό ξενώνα.

Η νύχτα απλώνεται μυστηριακή, γεννώντας θρύλους και παράξενα συναισθήματα

Ο δρόμος της Αγοράς καταλήγει στην κεντρική Τάπια με την εκπληκτική θέα στη θάλασσα. Εδώ βρίσκεται το τζαμί της Μονεμβασιάς, που σύμφωνα με την παράδοση χτίστηκε στη θέση του μεσοβυζαντινού ναού του Αγίου Πέτρου και αργότερα λειτούργησε ως φράγκικη εκκλησία. Στις μέρες μας στεγάζει την αρχαιολογική συλλογή της Μονεμβασίας, όπου μεταξύ άλλων εκτίθενται αρχιτεκτονικά μέλη από την Αγία Σοφία της Ανω Πόλης, οικόσημα και πολλά άλλα ευρήματα από τον 6ο έως τον 19ο αιώνα. (τηλ. 27310 61403, ανοιχτό καθημερινά, εκτός Δευτέρας, 8.30-15.00)


Οι 40 παρακάτι εκκλησιές
Σαράντα εκκλησίες υπήρχαν στη Μονεμβασιά σύμφωνα με το θρύλο. Βεβαίως ο αριθμός δεν αποδεικνύεται καθώς έχουν καταγραφεί περί τους 24 ναούς, εντούτοις σύμφωνα πάντα με τους ερευνητές, αν συνυπολογιστούν οι εκτός των τειχών ναοί καθώς και οι κατεστραμμένοι που αναφέρονται στις ιστορικές πηγές, ο αριθμός μοιάζει πιθανός.

Οπως το τζαμί έτσι και οι ναοί μοιάζει να παρουσιάζουν την ιστορία του κάστρου εν περιλήψει. Στους περισσότερους κυριαρχούν τα βυζαντινά στοιχεία, εντούτοις κάποιοι κτίστηκαν ή δέχθηκαν επεμβάσεις κατά την Τουρκοκρατία και την Ενετοκρατία αποκτώντας αντίστοιχα αρχιτεκτονικά στοιχεία.

Σημαντικότερος είναι ο ναός του Ελκόμενου Χριστού, η μητρόπολη. Η ίδρυσή του τοποθετείται στα τέλη του 6ου αιώνα και χρεώνεται στους πρώτους Λακεδαιμονίους κατοίκους του κάστρου, ενώ πολλές είναι οι μεταβολές που υπέστη κατά την Α' και Β' Ενετοκρατία. Εξίσου εντυπωσιακή είναι και η Παναγιά η Χρυσαφίτισσα, η οποία κτίστηκε κατά την Α' Τουρκοκρατία για να στεγάσει την εικόνα, που σύμφωνα με την παράδοση ήρθε… με πείσμα από τη Χρύσαφα.

Στο παρεκκλήσι της Εύρεσης όπου θεωρείται ότι εντοπίστηκε η εικόνα υπάρχει αγίασμα. Το μοναστήρι που υπήρχε περιλάμβανε στις εγκαταστάσεις του τα κελιά που σήμερα έχουν μετατραπεί στον ομώνυμο ξενώνα. Η Παναγιά η Κρητικιά ή Μυρτιδιώτισσα με τα δυτικότροπα στοιχεία κτίστηκε το 1690 (κατά την Β' Ενετοκρατία) και πήρε το προσωνύμιο Κρητικιά από τους κρητικούς πρόσφυγες που κατοικούσαν στην περιοχή.

Ερείπια και πλούσια βλάστηση στην Ανω Πόλη

Της ίδιας εποχής είναι και ο εντυπωσιακός ναός του Αγίου Νικολάου, που θεωρείται ότι κτίστηκε επάνω στα ερείπια βυζαντινών ναΐσκων. Σύμφωνα με τους ντόπιους, εδώ στεγαζόταν οπλοστάσιο κατά τη Β' Οθωμανική περίοδο καθώς και το δημοτικό σχολείο μετά την Απελευθέρωση.


Ακολουθώντας τις «βόλτες»
«Βόλτες» λέγεται το οχυρωμένο καλντερίμι που σκαρφαλώνει στον βράχο και οδηγεί στην ερειπωμένη Ανω Πόλη, το Πάνω Κάστρο ή Γουλά, προσφέροντας ολοένα και εντυπωσιακότερη θέα. Εδώ πάνω τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά: «Πάνω στο κάστρο που στέφει τον βράχο ο θάνατος είναι πιο ζωντανός από τη ζωή της σημερινής Μονεμβασιάς. (…)

Ολα εκεί πάνω είναι ερειπωμένα, οι τοίχοι πεσμένοι και πνιγμένοι μέσα στα χόρτα και τους ασφοδέλους, οι βίγλες ξεκοιλιασμένες, και μόνο μια βυζαντινή εκκλησία υψώνει τον τρούλο της πάνω από το πολεμικό αυτό πεδίο, το θερισμένο από τον χρόνο. Ο,τι όμως διατηρείται ολοζώντανο ακόμα, είναι η πολεμική έκφραση του κάστρου (…)» γράφει ο Κώστας Ουράνης.

Περνώντας την επιβλητική πύλη κι ακολουθώντας το μονοπάτι ανάμεσα στην πυκνή βλάστηση και τα ερείπια, μάχεσαι να αφουγκραστείς την πάλαι ποτέ ζωντανή γειτονιά της αριστοκρατίας. Περπατάς κατά μήκος των τειχών και φτάνεις στην Τάπια του Κρητικού με την εκπληκτική θέα: η αντίθεση είναι και πάλι έντονη.

Η νεκρική σιγή της Ανω Πόλης έρχεται σε πλήρη αντιδιαστολή με τον αχό που φτάνει εδώ από τη ζωντανή Κάτω Πόλη. Οι ερειπωμένοι στρατώνες, το τζαμί, οι κινστέρνες, τα ερείπια κτισμάτων και τειχών σε συνοδεύουν ως την Ακρόπολη με την ασύλληπτη θέα, ωστόσο μάταια προσπαθείς να φανταστείς τα «500 καλοχτισμένα σπίτια… Ασπρα σαν κύκνοι, πλούσια και κομψά, άξια για έναν βασιλιά», που αντίκρισε στα 1666 ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή.

Η Αγία Σοφία, αιώνες στην άκρη του γκρεμού

Καταλήγεις στην Αγία Σοφία: Το μοναδικό κτίσμα που διατηρείται στην Ανω Πόλη κτίστηκε στα μέσα του 12ου αιώνα, αφιερώθηκε στην Παναγιά την Οδηγήτρια και κατάφερε να διασωθεί καθώς μετετράπη από τους Τούρκους σε τζαμί και αργότερα λειτούργησε ως καθολικός ναός από τους Βενετούς.

Πρόκειται για έναν εντυπωσιακό ναό οκταγωνικού τύπου, από τους ελάχιστους που σώζονται στην Ελλάδα και εντυπωσιάζει με τα αρχιτεκτονικά στοιχεία του. Στην Αγία Σοφία αφιερώθηκε μετά την Απελευθέρωση καθώς θεωρήθηκε αντίγραφο της Αγια-Σοφιάς της Πόλης.

Μένεις αμήχανος μπροστά στο μεγαλείο της και την κοιτάς με δέος. Παρατηρείς τη θέση της, στην άκρη του απότομου βράχου, 300 μέτρα πάνω από το Μυρτώο Πέλαγος, και αντιλαμβάνεσαι από πού αντλούσαν πίστη και κουράγιο οι παλιοί ναυτικοί που έπλεαν προς τον νότο, λίγα μόνο μίλια πριν περάσουν το φοβερό ακρωτήρι του Κάβο Μαλιά.

Κείμενο: Ολγα Χαραμή
Φωτογραφίες: Ηρακλής Μήλας

ΠΗΓΗ:thetravelbook.gr